Nguồn gốc địa danh Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết | Atabook.com
Cập nhật lần cuối vào ngày 09/12/2022

Nguồn gốc địa danh Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết

Quang Nguyễn
Quang Nguyễn


Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết thường được gọi chung là Tam Phan - dùng để chỉ vùng đất thuộc Ninh Thuận và Bình Thuận hiện nay. 
 

Nguồn gốc tên gọi Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết

 

Nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi Phan Rang


Từ thế kỷ 15, vùng đất Phan Rang hiện nay được các sách cổ và bản đồ cổ ghi bằng nhiều tên gọi khác nhau như Bang Đô Lang, Bang Đồ Long, Phan Lung, Phan Lang, Man Rang, Ran Ran....


Có ít nhất 2 ý kiến khác nhau giải thích về nguồn gốc tên gọi địa danh Phan Rang:

• Ý kiến thứ nhất cho rằng địa danh Phan Rang vốn xuất xứ từ tên gọi của một tiểu quốc Champa tồn tại từ năm 857 có tên là Panduranga (tiếng Phạn: पाण्डुराग)[1]. Panduranga là tiểu quốc cuối cùng của quốc gia Champa (tiếng Phạn: चम्पा) trước khi chính thức sáp nhập vào Việt Nam năm 1832 thời vua Minh Mạng khi vị vua nhà Nguyễn này tiến hành thống nhất hành chính toàn cõi Đại Nam [tên gọi của Việt Nam thời bấy giờ - Quang Nguyễn], trong đó có việc xóa hẳn quy chế tự trị của tiểu quốc Champa này.

Theo các nhà nghiên cứu, dân tộc Champa buổi đầu gồm hai bộ lạc là bộ lạc Cau (chữ Phạn trong bi ký là Kramuka Vams’a
) cư trú trên địa bàn từ Phú Yên đến Bình Thuận (tức phía nam đèo Cù Mông trở vào - Quang Nguyễn) và bộ lạc Dừa (Narikela Vams’a) cư trú trên địa bàn từ Bình Định đến Quảng Nam (tức từ phía bắc đèo Cù Mông trở ra - Quang Nguyễn).

Như vậy, theo ý kiến này thì tiểu quốc Nam Chăm mang tên Panduranga là của dân tộc Cau và hiện nay trở thành tên của tỉnh lỵ của Ninh Thuận: thành phố Phan Rang.

Tuy nhiên, ý kiến này cũng vấp phải sự nghi ngờ vì thực tế cương vực của tiểu quốc Panduranga khá rộng, ít nhất là bao gồm cả Bình Thuận, Ninh Thuận và một phần của Đồng Nai hiện nay chứ không chỉ giới hạn một khu vực thuộc thành phố Phan Rang ngày nay.

 
Vương quốc cổ Champa
Bản đồ vương quốc cổ Champa với 5 tiểu quốc

• Ý kiến thứ hai cho rằng tên gọi Phan Rang là biến dạng của Panrang panrang (cũng viết là Pandurangga, Pandarang, Phun Darang,  Phrang darang) vốn là từ địa phương viết theo tiếng Chăm hiện đại (akhar thrah) để chỉ xứ Phan Rang ngày nay. 
 

Nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi Phan Rí 


Phan Rí là phiên âm của danh từ Chăm Parik Parik - Phan Rí trước đây dùng để chỉ một vùng đất nằm giữa Kraong Kraong (tức sông Lòng Sông thuộc địa bàn huyện Tuy Phong ngày nay) và Pajai Pjai Phú Hài (tức Phú Hài thuộc địa bàn thành phố Phan Thiết hiện nay).

Thời vương quốc cổ Champa còn tồn tại, Phan Rí từng là một trong 4 vùng hành chính của tiểu quốc Champa Panduranga (
gồm Panrang panrang – Kraong Kraong – Parik Parik - Phan Rí – Pajai Pajai - Phú Hài).

Ngày nay, chỉ còn 2 địa danh mang tên Phan Rí là Phan Rí Cửa (một thị trấn thuộc huyện Tuy Phong - Bình Thuận), Phan Rí Thành (một xã thuộc huyện Bắc Bình - Bình Thuận). 
 

Nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi Phan Thiết 


Phan Thiết hiện là tỉnh lỵ của Bình Thuận. Có ít nhất 2 ý kiến khác nhau giải thích về nguồn gốc tên gọi địa danh này:

• Ý kiến thứ nhất cho rằng Phan Thiết là sự biến dạng của từ Chăm Hamu Lithít Hamu - Ruộnglithit (tức xóm ruộng ở gần biển); trong đó Hamu Hamu - Ruộngnghĩa là xóm ruộng, còn Lithít lithit  nghĩa là ở gần biển. Người Chăm thường gọi tắt là Mu Thit, nên trước đây được phiên âm là Man Thiết hoặc Mang-thit (thời Pháp thuộc) trước khi trở thành Phan Thiết của ngày hôm nay.

• Ý kiến thứ hai cho rằng địa danh Phan Thiết là tên của Po Thit (hoàng tử em của công chúa Po Sah Inư, con của vua Chăm Par Ra Chanh, tức Trà Chanh) đóng đồn trấn ngữ vùng đất này vào thế kỷ XIV được người Việt đọc trại ra mà thành Phan Thiết. Po Po tiếng Chăm trong Po Thit có nghĩa là hoàng tử.

Hi vọng bài viết trên đã giúp bạn đọc hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết. Hãy để lại bình luận bên dưới hoặc xem thêm những bài viết thú vị khác trên Atabook.com 


Chú thích

[1] Có ý kiến cho rằng Panduranga lẽ ra phải viết là Pangdurangga mới thể hiện đúng theo lối chuyển tự akhar thrah (2 pauh ngưk). Nhưng bởi kĩ thuật máy chữ, nhiều người viết đã bỏ N-có-dấu-nặng-trên thành N-không-gì-cả, riết rồi thành quen. (Xem thêm: Tiếng Chăm của bạn số 07: Sai và đúng)

Tham khảo 

• Nguyễn Đình Tư, Non nước Ninh Thuận - Phan Rang, NXB Sống Mới, Sài Gòn, 1974

• Gerard Moussay - Từ điển Chàm Việt Pháp, Trung tâm văn hóa Chàm, 1971, bản eBook 

• Bùi Khánh Thế, Từ điển Chăm Việt, NXB Khoa Học Xã Hội, 1995, bản eBook 

• Inrasara, Tự học tiếng Chăm, NXB Văn Hóa Dân Tộc, 2003, bản eBook 


• Inrasara.com ►Chế Vỹ Tân: nguồn gốc các địa danh
 

Sách hay dành cho bạn đọc muốn tìm hiểu về văn hóa Chăm


• Nghệ Thuật Chăm Pa Nghiên Cứu Kiến Trúc Và Điêu Khắc Đền Tháp  là một tác phẩm cốt yếu để tìm hiểu về lịch sử nghệ thuật Champa và là công cụ tốt để thu thập kiến thức về lịch sử của Nagara Champa (vương quốc Champa) và thật ra là của Việt Nam

Lưu Dấu Chăm-Pa: Cố Đô Simhapura - Trà Kiệu (Thế Kỷ I-XI) cung cấp nhiều thông tin quan trọng vào giai đoạn cuối của vương quốc Chiêm Thành/ Chăm-pa tại vùng Quảng Nam
Bình luận (0)