Nguồn gốc xuất xứ tên gọi Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết - Atabook.com
Cập nhật lần cuối vào ngày 06/01/2019

Nguồn gốc địa danh Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết

Atabook.com - Chia sẻ. Kết nối. Truyền cảm hứng.

Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết thường được gọi chung là Tam Phan - dùng để chỉ vùng đất thuộc Ninh Thuận và Bình Thuận hiện nay. Vậy xuất xứ của 3 tên gọi này như thế nào?
 

Về nguồn gốc tên gọi Phan Rang:


Từ thế kỷ 15, vùng đất Phan Rang hiện nay được các sách cổ và bản đồ cổ ghi bằng nhiều tên gọi khác nhau như Bang Đô Lang, Bang Đồ Long, Phan Lung, Phan Lang, Man Rang, Ran Ran....

Có ít nhất 2 ý kiến khác nhau giải thích về nguồn gốc tên gọi địa danh này:

• Ý kiến thứ nhất cho rằng địa danh Phan Rang vốn xuất xứ từ tên gọi của một tiểu quốc Champa tồn tại từ năm 857 có tên là Panduranga (tiếng Phạn: पाण्डुराग)(1). Panduranga là tiểu quốc cuối cùng của quốc gia Champa (tiếng
Phạn: चम्पा) trước khi chính thức sáp nhật vào Việt Nam năm 1832 thời vua Minh Mạng khi vị vua  nhà Nguyễn này tiến hành thống nhất hành chính toàn cõi Đại Nam [tên gọi của Việt Nam thời bấy giờ - ATABOOK], trong đó có việc xóa hẳn quy chế tự trị của tiểu quốc Champa này.
 
Nguồn gốc xuất xứ tên gọi Phan Rang

Theo các nhà nghiên cứu, dân tộc Champa buổi đầu gồm hai bộ lạc là bộ lạc Cau (chữ Phạn trong bi ký là Kramuka Vams’a) cư trú trên địa bàn từ Phú Yên đến Bình Thuận (tức phía nam đèo Cù Mông trở vào - ATABOOK) và bộ lạc Dừa (Narikela Vams’a) cư trú trên địa bàn từ Bình Định đến Quảng Nam (tức từ phía bắc đèo Cù Mông trở ra - ATABOOK).

Như vậy, tiểu quốc Nam Chăm mang tên Panduranga là của dân tộc Cau và hiện nay trở thành tên của tỉnh lỵ của Ninh Thuận:  thành phố Phan Rang.

Tuy nhiên, ý kiến này cũng vấp phải sự nghi ngờ vì thực tế cương vực của tiểu quốc Panduranga khá rộng, ít nhất là bao gồm cả Bình Thuận, Ninh Thuận và một phần của Đồng Nai hiện nay chứ không chỉ giới hạn một khu vực thuộc thành phố Phan Rang ngày nay.

 
Vương quốc cổ Champa
Bản đồ vương quốc cổ Champa

• Ý kiến thứ hai cho rằng tên gọi Phan Rang là biến dạng của Pa-nrang, hay Pandarang vốn là từ địa phương viết theo tiếng Chăm hiện đại (akhar thrah) để chỉ vùng tỉnh Ninh Thuận ngày nay.
 

Về nguồn gốc tên gọi Phan Rí:


Phan Rí là phiên âm của danh từ Chăm Pa-rik, trước đây dùng để chỉ một vùng đất nằm giữa Krong (tức sông Lòng Sông thuộc địa bàn huyện Tuy Phong ngày nay) và Pajai (tức Phố Hài thuộc địa bàn thành phố Phan Thiết hiện nay). Thời vương quốc cổ Champa còn tồn tại, Phan Rí từng là một trong 4 vùng hành chính của tiểu quốc Champa Panduranga (gồm Panrang – Kraung – Parik – Pajai).

Ngày nay,
chỉ còn 2 địa danh mang tên Phan Rí là gồm Phan Rí Cửa (một thị trấn thuộc huyện Tuy Phong - Bình Thuận), Phan Rí Thành (một xã thuộc huyện Bắc Bình - Bình Thuận).
 

Về nguồn gốc tên gọi Phan Thiết:


Phan Thiết hiện là tỉnh lỵ của Bình Thuận. Có ít nhất 2 ý kiến khác nhau giải thích về nguồn gốc tên gọi địa danh này:

• Ý kiến thứ nhất cho rằng
Phan Thiết là sự biến dạng của từ Chăm Hamu Lithít (tức xóm ruộng ở gần biển); trong đó Hamu nghĩa là xóm ruộng còn Lithít nghĩa là ở gần biển. Người Chăm thường gọi tắt là Mu Thit, nên trước đây được phiên âm là Man Thiết hoặc Mang-thit (thời Pháp thuộc) trước khi trở thành Phan Thiết của ngày hôm nay.

• Ý kiến thứ hai cho rằng địa danh Phan Thiết là tên của Po Thit (hoàng tử em của công chúa Po Sah Inư, con của vua Chăm Par Ra Chanh, tức Trà Chanh) đóng đồn trấn ngữ vùng đất này vào thế kỷ XIV được người Việt đọc trại ra mà thành Phan Thiết.

Tham khảo và trích dẫn

• Inrasara.com ►Chế Vỹ Tân: nguồn gốc các địa danh
• Wikipedia.org ►Phan Thiết

Chú thích

(1) Có ý kiến cho rằng Panduranga lẽ ra phải viết là Pangdurangga mới thể hiện đúng theo lối chuyển tự akhar thrah (2 pauh ngưk). Nhưng bởi kĩ thuật máy chữ, nhiều người viết đã bỏ N-có-dấu-nặng-trên thành N-không-gì-cả, riết rồi thành quen. (Xem thêm: Tiếng Chăm của bạn 7: Sai và đúng)

Bình luận (0)