Mạnh Thường Quân là gì? Tại sao gọi những nhà hảo tâm là mạnh thường quân | Atabook.com
Cập nhật lần cuối vào ngày 01/09/2021

Mạnh Thường Quân là gì? 

Quang Nguyễn - wangnguyen.vn@gmail.com
Việt Nam, từ lâu, người ta đã quen sử dụng từ Mạnh Thường Quân để chỉ những nhà hảo tâm, quyên góp tiền của làm thiện nguyện giúp đỡ các hoàn cảnh khó khăn và các hoạt động công ích. Vậy Mạnh Thường Quân có nghĩa là gì và nguồn gốc xuất xứ của danh xưng này?

Mạnh Thường Quân là ai?

Mạnh Thường Quân là tên một nhân vật có thật trong lịch sử Trung Quốc. Ông tên là Điền Văn (? – 279 TCN), giữ chức Tể tướng của nước Tề thời Chiến Quốc. Cái tên Mạnh Thường Quân là tước vị của Điền Văn và là một trong Chiến Quốc tứ công tử lừng danh trong lịch sử Trung Quốc. Ba vị công tử còn lại là: Bình Nguyên Quân Triệu Thắng (nước Triệu), Tín Lăng Quân Ngụy Vô Kỵ (nước Ngụy) và Xuân Thân Quân Hoàng Yết (nước Sở).

Mạnh Thường Quân
Mạnh Thường Quân Điền Văn (? - 279 TCN)

Tại sao Mạnh Thường Quân được dùng để chỉ những nhà hảo tâm quyên góp tiền làm thiện nguyện?

Thật ra, trên báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng ở Việt Nam, rất ít người viết chữ Mạnh Thường Quân được viết hoa ở đầu mỗi chữ cái như là tên riêng của một người, mà hầu hết đều viết là mạnh thường quân không viết hoa, như thể người có lòng hảo tâm quyên góp tiền làm thiện nguyện mặc nhiên có nghĩa là mạnh thường quân vậy (1).

Lý do tại sao Mạnh Thường Quân được dùng để chỉ những nhà hảo tâm quyên góp tiền làm thiện nguyện chính là từ các dịch giả Việt Nam những năm đầu thế kỷ 20 kéo dài đến đầu thế kỷ 21!

Trong các cuốn Cổ học tinh hoa của Nguyễn Văn Ngọc và Trần Lê Nhân, Đông Chu Liệt Quốc của Phùng Mộng Long hay các bản dịch Sử ký Tư Mã Thiên ra tiếng Việt, hình ảnh nhân vật Mạnh Thường Quân đều chỉ được nói sơ lược mấy đoạn, mà hầu hết là nói về “điểm sáng” của Mạnh Thường Quân, không thể hiện đủ và đúng bản chất của nhân vật này. Trong đó, đáng tiếc nhất là Sử Ký của Tư Mã Thiên có phần Mạnh Thường Quân liệt truyện, tức là phần mô tả chi tiết về nhân vật này thì lại chưa được dịch ra tiếng Việt!

Hầu hết các sách ở Việt Nam khi nói về Mạnh Thường Quân đều ghi rằng ông nổi tiếng là một người nghĩa hiệp, thích kết giao, chiêu hiền đãi sĩ, văn cũng như võ, có lúc nuôi tới hơn ba nghìn người trong nhà. Hễ người nào tìm đến Mạnh Thường Quân xin tá túc đều được ông cung phụng đầy đủ, ít nhất cũng có cơm ăn, áo mặc. Những người này được gọi là “môn khách” hoặc “thực khách”.

 

Danh tiếng của Mạnh Thường Quân nhờ thế vang khắp thiên hạ. Môn khách kéo đến với ông mỗi lúc một nhiều. Do đó, ở nước Tề, ông trở thành nhân vật có sức ảnh hưởng lớn nhất, thậm chí còn vượt qua cả vua nước Tề là Tề vương.

Lâu dần, qua các trang sách của các dịch giả Việt Nam, Mạnh Thường Quân trở thành danh xưng dành cho những người có lòng tốt, hiệp nghĩa, sẵn sàng giúp người có hoàn cảnh khó khăn!  

Mạnh Thường Quân thực chất là người như thế nào?

Về việc chiêu hiền đãi sĩ, nuôi môn khách ăn ngủ trong phủ thì thật ra đây là hành động nhằm gây uy tín và thanh thế, củng cố địa vị của không chỉ Mạnh Thường Quân mà các vị khác trong Chiến Quốc tứ công tử cũng thực hiện. Sử ký Tư Mã Thiên ghi nhận Mạnh Thường Quân, Bình Nguyên Quân và Tín Lăng Quân đều có đến ba nghìn thực khách trong nhà. Những môn khách này đến ở nhờ một thời gian và có thể ra đi, không có sự ràng buộc như các thủ hạ dưới quyền các vị công tử này. Trong số đó, không phải ai cũng đều là hiền tài cả; có không ít lưu manh lêu lổng không chịu làm ăn, thậm chí là có cả tội phạm cũng nằm trong số những môn khách này. Phần lớn họ đến ăn bám và thậm chí là đối xử rất bạc bẽo nếu các vị công tử này sa cơ thất thế.

Ngoài ra, mục đích khác của Mạnh Thường Quân khi nuôi môn khách trong nhà là để họ bảo vệ mạng sống cho ông và thậm chí là sai họ đi đòi nợ cho ông! Nếu nói về việc trọng nghĩa, chiêu hiền đãi sĩ, Tín Lăng Quân Ngụy Vô Kỵ mới là người đúng mực hào hiệp, có biệt nhãn, đức độ và trung tín, chứ Mạnh Thường Quân Điền Văn chỉ là tay xoàng mà thôi. Rất tiếc là các sách ở Việt Nam lại ít đề cập đến Tín Lăng Quân nên Mạnh Thường Quân có thể ví von như là một Xuân Tóc Đỏ của Trung Quốc, may mắn qua Việt Nam và còn lưu giữ được tiếng thơm đến tận thế kỷ 21 vậy.

"Việc nghĩa" gần như duy nhất được gán cho Mạnh Thường Quân là đốt giấy vay nợ của dân nghèo đất Tiết - lãnh thổ ông nắm quyền(2). Tuy nhiên, đó không phải là chủ ý của ông mà do Phùng Hoan, môn khách của ông, tự làm.

Cụ thể, do bổng lộc không đủ chi dùng để nuôi hơn ba nghìn môn khách trong nhà nên Mạnh Thường Quân cho dân đất Tiết vay lấy lãi. Có một năm, nhiều người trốn nợ, Mạnh Thường Quân bèn cử Phùng Hoan đi đòi. Trước khi đi, Phùng Hoan hỏi Mạnh Thường Quân: "Khi tôi trở về, ông có muốn tôi đem quà gì về không?". Mạnh Thường Quân ngẫm nghĩ rồi nói: "Ông cứ xem ở đây thiếu thứ gì thì đem về".

Phùng Hoan đến đất Tiết mới biết năm đó bị thiên tai, mùa màng thất bát, nông dân thiếu thốn, đói khổ, ăn không đủ, lấy đâu ra tiền trả nợ. Ông bèn tập họp mọi người lại, nhân danh Mạnh Thường Quân tuyên bố xóa hết nợ, rồi đốt hết mọi giấy tờ khế ước vay nợ. Mọi người vô cùng cảm kích trước tấm lòng hào hiệp của Mạnh Thường Quân.

Phùng Hoan trở về nói lại đúng sự thực cho Mạnh Thường Quân nghe. Mạnh Thường Quân nổi giận hỏi: "Trước khi đi ông nói sẽ đem quà về, bây giờ để đâu?". Phùng Hoan đáp rằng: "Ông đã nói ở đây thiếu gì thì đem về, nhưng tôi thấy ở đây chẳng thiếu gì cả, chỉ thiếu có nhân nghĩa mà thôi, tôi chỉ thay ông mua về hai chữ ‘nhân nghĩa’. Mạnh Thường Quân nghe vậy rất giận nhưng chẳng biết nói gì, phất tay áo đi ra.

Mấy năm sau, Tề Vương tin nghe lời bịa đặt của hai nước Tần, Sở, rất lo lắng việc Mạnh Thường Quân công cao lấn chúa, uy hiếp tới vương vị của mình, bèn thu ấn Tể Tướng của Mạnh Thường Quân. Các môn khách thấy vậy đều nối đuôi nhau bỏ đi, duy chỉ có Phùng Hoan là còn ở lại. Mạnh Thường Quân đành phải cùng Phùng Hoan trở về đất Tiết sinh sống.

Dân đất Tiết nghe tin Mạnh Thường Quân trở về, liền dắt già cõng trẻ ra ngoài 100 dặm để đón. Mạnh Thường Quân nhìn thấy cảnh tượng này rơm rớm nước mắt nói với Phùng Hoan: "Nhân nghĩa mà ông đã đem cho tôi, nay tôi đã thực sự cảm nhận được rồi". Từ chuyện này, tiếng tăm của Mạnh Thường Quân ngày càng vang dội. Điều này cho thấy Mạnh Thường Quân không thiếu thốn gì về vật chất, nhưng ông ta thiếu một chút nhân nghĩa. Chính nhờ Phùng Hoan đã giúp danh tiếng của Mạnh Thường Quân thêm vang xa, kéo sang tận Việt Nam đến cả đầu thế kỷ 21, mặc dù ở Trung Quốc từ xưa đến nay chẳng ai sử dụng từ Mạnh Thường Quân đồng nghĩa là người hảo tâm, quyên góp tiền giúp đỡ người khó khăn cả. 

Ngoài ra, một khi đã là người yêu trọng hiền tài và hay làm việc nghĩa thì không ai lại can dự vào việc giết người vô tội cả. Ấy nhưng, nói theo ngôn ngữ luật pháp hiện hành, có thể gọi Mạnh Thường Quân là chủ mưu hoặc chí ít cũng là tòng phạm của một vụ giết người vô tội.

Cụ thể, Sử Ký Tư Mã Thiên ghi lại như sau: "Mạnh Thường Quân qua Triệu, Bình Nguyên Quân nước Triệu đối đãi như khách. Người Triệu nghe nói Mạnh Thường Quân hiền năng, kéo nhau ra xem, đều cười nói: "Nghe nói Tiết công(3) là người đường bệ, nay nhìn té ra chỉ là người đàn ông nhỏ thó". Mạnh Thường Quân nghe vậy, nổi giận. Tân khách đi cùng đều xuống xe, chém chết mấy trăm người, diệt một huyện rồi đi". 

Nói khác đi, chân dung chân thực nhất, rõ ràng nhất, đầy đủ nhất của Mạnh Thường Quân xuất hiện ở Việt Nam quá trễ, gạo đã nấu thành cơm. Một khi đã hằn sâu vào nếp nghĩ, kiểu 
như ăn trộm mặc nhiên là đạo chích thì xem ra cũng khó để một sớm một chiều thay đổi cái khái niệm: đã là người hảo tâm thích làm từ thiện thì mặc nhiên là mạnh thường quân vậy. 

Ghi chú

(1) Đây là một vấn đề xảy ra khá thường xuyên trong quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa (trong đó có tiếp biến ngôn ngữ) giữa Việt Nam và nhiều nước khác, trong đó có Trung Quốc. Khá nhiều từ Hán Việt có nguồn gốc từ văn hóa Trung Quốc mà phần lớn người Việt sử dụng hàng ngày đều không quan tâm đến nguồn gốc xuất xứ của nó. Không chỉ có Mạnh Thường Quân, có lẽ không ít người sẽ khá ngạc nhiên nếu biết rằng các từ như đạo chích, thạch sùng, ... rất quen thuộc trong ngôn ngữ hàng ngày của người Việt đều là tên nhân vật lịch sử hoặc nhân vật văn học Trung Quốc, và đúng ra phải viết là Đạo Chích, Thạch Sùng, ...  

(2) Điền Văn Mạnh Thường Quân còn được gọi là Tiết công


Website cùng hệ thống

AtaHome.vn 
Kênh thông tin bất động sản - Nền tảng mua bán, cho thuê nhà đất #1 Bình Dương.
Bình luận (0)